İki Kategorik Değişkenli Veriler

 2.1. İki Kategorik Değişkenli Veriler

 

 

 

 🎯Kazanımlar

 

Bu bölümü tamamladığında;

- İki kategorik değişken arasındaki ilişkiyi sorgulayan 8 bilimsel ölçüte uygun araştırma soruları oluşturabileceksin,

- 7 aşamalı veri toplama planını tasarlayabilecek; birincil/ikincil veriler ile dijital güvenilirlik ve KVKK 6698 ilkelerini değerlendirebileceksin,

- Verileri iki yönlü çapraz tablo ile düzenleyip satır, sütun (marjinal) ve genel toplamları hesaplayabileceksin,

- Tablo göreli sıklığı, satıra göre ve sütuna göre koşullu göreli sıklığı payda seçimine göre doğru hesaplayabileceksin,

- Verileri koşullu kümeli ve (ek temsil aracı)%100 yığılmış sütun grafikleriyle yorumlayıp değişkenlerin ilişkili veya bağımsız olduğuna karar verebileceksin.

 

Hatırlatma (Ön Bilgiler): Kategorik değişken, sayısal ölçüm değil nitelik/grup bildirir (cinsiyet, kulüp vb.). Farklı büyüklükteki gruplar ham sayılarla değil oran ve yüzdelerle kıyaslanır. Çapraz tablonun kenarlarındaki toplamlar marjinal toplam adını alır.

 

 

 

 📖Konu Anlatımı

 

 1. İstatistiksel Araştırma Sorusu, Bağlam ve 8 Temel Ölçüt

 

Tek bir özelliği sayan betimsel sorular yerine iki kategorik değişken arasındaki ilişkiyi sorgulayan araştırma soruları MEB müfredatında 8 temel ölçüte göre hazırlanır:

 

 Ölçüt 

 Açıklama 

 ✅ Uygun Örnek 

 ❌ Uygun Olmayan Örnek 

 1. Amacın Net Olması 

 İki kategorik değişkeni ilişkilendirmelidir.  

 "Öğrenim alanı ile kitap türü tercihi ilişkili midir?" 

 "Öğrenciler hangi kitapları sever?" (Tek değişken) 

 2. Araştırmaya Değer Olması 

 Toplumsal, bilimsel veya eğitsel fayda üretmelidir. 

 "Sulama yöntemi ile ürün verim düzeyi ilişkili midir?" 

 "Silgi rengi ile defter kapağı tercihi ilişkili midir?" 

 3. Evrenin Açık Olması 

 Kapsanan kitle açıkça tanımlanmalıdır. 

 "Ankara ilindeki 10. sınıf öğrencileri..." 

 "Bazı gençlerin tercihlerinde..." 

 4. Değişkenlerin Açıklığı 

 İki kategorik değişken soruda net görülmelidir. 

 "Kursa katılım ile sınav başarı düzeyi..." 

 "Öğrencilerin okul durumları nasıldır?" 

 5. Veri Toplanabilirliği 

 Anket, gözlem veya kayıtla veri elde edilebilmelidir. 

 "Yabancı dil tercihi ile sanat kulübü..." 

 "Eski uygarlıkların günlük beslenme tercihleri..." 

 6. Değişebilirlik 

 Değişken kategorileri çeşitlilik göstermelidir. 

 "Yerleşim yeri (Köy/Şehir) ile internet türü..." 

 "İnsan olma durumu ile..." 

 7. Odak Gruba Erişim 

 Hedef kitleye yasal ve pratik erişim mümkün olmalıdır. 

 "Okulun 10. sınıf gönüllü öğrencileri..." 

 "Erişimi yasak özel kurum personeli..." 

 8. Kategorik Uygunluk 

 Ölçüm değil nitel/sınıflayıcı veri toplanmalıdır. 

 "Ulaşım tercihi ile derse zamanında gelme..." 

 "Boy uzunlukları ile ağırlıklar..." (Sayısal/nicel) 

 

İstatistiksel Araştırma Sürecinin 6 Adımlı Döngüsü
İstatistiksel Araştırma Sürecinin 6 Adımlı Döngüsü

 

 

 

 

 2. Veri Toplama Planı (7 Aşama), Veri Türleri ve Dijital Veri Güvenilirliği (KVKK 6698)

 

Araştırma sürecinde 7 aşamalı veri toplama planı izlenir: (1) veri toplama aracının seçilmesi, (2) evren ve örneklemin belirlenmesi, (3) rastgeleliğin (yansızlığın) sağlanması, (4) değişkenlerin ve kategorilerinin netleştirilmesi, (5) ne zaman/nerede/nasıl/kimce toplanacağının planlanması, (6) veri kayıt protokolü ve (7) KVKK 6698 kapsamında veri gizliliği, gönüllü onam ve nesnellik önlemleri.

 

- Birincil Veri: Araştırmacının kendi anket, gözlem veya deneyiyle doğrudan ilk elden topladığı veridir.

- İkincil Veri: TÜİK, Bakanlıklar veya üniversiteler gibi kurumlarca önceden toplanıp yayımlanmış veridir.

- Dijital İkincil Veride 7 Güvenilirlik Ölçütü: Güvenilir kurum kaynağı, güncellik, kapsam/amaç uygunluğu, yasal erişim/lisans, bilimsel referanslama (atıf), kişisel verilerin anonimleştirilmesi (KVKK 6698) ve çapraz teyit.

 

 

 

 3. Çapraz Tablo (İki Yönlü Tablo) Anatomisi ve Marjinal Frekanslar

 

Ham veriler İki Yönlü Sıklık Tablosu (Çapraz Tablo) ile özetlenir; satırlara 1. değişken, sütunlara 2. değişken yerleşir ve kesişim hücreleri ortak frekansları gösterir.

 

İki Yönlü Çapraz Tablonun Anatomisi ve Marjinal Frekanslar
İki Yönlü Çapraz Tablonun Anatomisi ve Marjinal Frekanslar

 

 

Marjinal Kapanma Eşitliği: Satır toplamlarının toplamı ile sütun toplamlarının toplamı aynı genel toplamı ($N$) verir ($\text{Satır Toplamları} = \text{Sütun Toplamları} = N$). Eksik hücreler bu eşitlikle bulunur.

 

 

 

 4. Göreli Sıklıklar ve Koşullu Göreli Sıklıklar (Payda Seçimi)

 

Göreli ve Koşullu Göreli Sıklıkların Hesaplanma Düzeni
Göreli ve Koşullu Göreli Sıklıkların Hesaplanma Düzeni

 

 

1. Tablo Göreli Sıklığı: $\dfrac{\text{Hücre Frekansı}}{\text{Genel Toplam } (N)}$ ("Tüm katılımcıların yüzde kaçı...")

2. Satıra Göre Koşullu Göreli Sıklık: $\dfrac{\text{Hücre Frekansı}}{\text{İlgili Satır Toplamı}}$ ("A grubundakilerin yüzde kaçı...")

3. Sütuna Göre Koşullu Göreli Sıklık: $\dfrac{\text{Hücre Frekansı}}{\text{İlgili Sütun Toplamı}}$ ("Memnun olanların yüzde kaçı...")

 

🔥 Altın Kural (Payda Anahtarı): Soruda "-deki / -daki", "içinde" veya "arasında" koşulu hangi gruba bağlanmışsa, paydaya kesinlikle o grubun marjinal toplamı yazılır.

 

 

 

 5. Grafiksel Temsiller: Koşullu Kümeli Sütun Grafiği ve %100 Yığılmış Sütun Grafiği

Kümeli Sütun Grafiği ve %100 Yığılmış Sütun Grafiği
Kümeli Sütun Grafiği ve %100 Yığılmış Sütun Grafiği

 

 

- Koşullu Kümeli Sütun Grafiği (MEB Standardı): Her kategorinin içindeki yüzdeler yan yana çizilir ve her grubun içi $\%100$'e tamamlanır; farklı büyüklükteki grupları adil kıyaslar.

- %100 Yığılmış Sütun Grafiği (Ek Temsil Aracı): Her sütunun toplam boyu $\%100$'e sabitlenir ve dilimler üst üste yığılır; dilim sınırlarını birleştiren çizginin eğimi ilişki durumunu gösterir.

 

 

 

 6. İlişkililik ve Bağımsızlık Karar Mantığı

İki Kategorik Değişkende Bağımsızlık ve İlişkililik Karar Mantığı
İki Kategorik Değişkende Bağımsızlık ve İlişkililik Karar Mantığı

 

 

- Bağımsızlık (İlişkisiz): Birinci değişkenin kategorileri değiştikçe koşullu göreli sıklıklar eşit veya çok yakın kalır (yığılmış grafikte yatay hat).

- İlişkililik: Kategoriler arasında koşullu göreli sıklıklarda belirgin farklar oluşur (grafikte belirgin eğim/kırılma).

 

⚠️ Kritik İlke (İlişki $\neq$ Nedensellik): İstatistiksel ilişki doğrudan sebep-sonuç kanıtı değildir; her iki değişkeni aynı anda etkileyen bir gizli karıştırıcı değişken bulunabilir.

 

 

 

 7. Tarihsel Köprü: El-Kindi (801–873) ve Sıklık Analizi (Kriptoloji)

 

El-Kindi, 9. yüzyılda yazdığı "Şifreli Mesajların Deşifre Edilmesi Üzerine Risale" adlı eserinde dünyada ilk kez sıklık analizini (frekans analizi) kullanarak bir dildeki harflerin göreli sıklık dağılımıyla şifreleri çözmüştür; bu yaklaşım modern göreli sıklık ve veri analizinin tarihsel öncüsüdür.

 

 

 

 📋Hızlı Bakış (Formül ve Kural Özeti)

 

 Terim / Kavram 

 Formül / Gösterim 

 Payda Seçimi 

 Kullanım Amacı 

 Tablo Göreli Sıklığı 

 $\dfrac{\text{Hücre Frekansı}}{N}$ 

 Genel Toplam ($N$) 

 Hücrenin tüm araştırma içindeki genel payı 

 Satıra Göre Koşullu Sıklık 

 $\dfrac{\text{Hücre Frekansı}}{\text{Satır Toplamı}}$ 

 İlgili Satır Toplamı 

 Birinci kategorinin içindeki seçeneklerin yüzdesi 

 Sütuna Göre Koşullu Sıklık 

 $\dfrac{\text{Hücre Frekansı}}{\text{Sütun Toplamı}}$ 

 İlgili Sütun Toplamı 

 İkinci tercihi yapanların profil dağılımı 

 Bağımsızlık Kararı 

 $\text{Grup 1 Yüzdesi} \approx \text{Grup 2 Yüzdesi}$ 

 Satır Marjinalleri 

 Koşullu sıklıklar eşit $\implies$ İlişki Yoktur 

 İlişkililik Kararı 

 $\text{Grup 1 Yüzdesi} \neq \text{Grup 2 Yüzdesi}$ 

 Satır Marjinalleri 

 Koşullu sıklıklar belirgin farklı $\implies$ İlişkilidir 

 %100 Yığılmış Grafik 

 Her sütun $\%100$ 

 Kendi Grup Toplamı 

 Grup hacim farkını nötrleyip adil kıyas sağlar 

 

 

 

 ✏️Örnekler (Özgün ve Detaylı Çözümler)

 

 

 Örnek 1: Araştırma Sorusu Ölçütleri ve Yansız Örneklem Seçimi

 

İki Kategorik Değişkenli Veriler Konu Anlatımı Görseli - 6

 

✍️ Adım Adım Çözüm

İki Kategorik Değişkenli Veriler Konu Anlatımı Görseli - 7

 

 Örnek 2: Yabancı Dil ve Sosyal Kulüp Tablo Göreli Sıklığı

İki Kategorik Değişkenli Veriler Konu Anlatımı Görseli - 8

 

 ✍️ Adım Adım Çözüm

 

İki Kategorik Değişkenli Veriler Konu Anlatımı Görseli - 9

 

 Örnek 3: DYK Destekleme Kursu ve Eksik Hücreli Çapraz Tablo

 

İki Kategorik Değişkenli Veriler Konu Anlatımı Görseli - 10

 

 ✍️ Adım Adım Çözüm

 

İki Kategorik Değişkenli Veriler Konu Anlatımı Görseli - 11

 

 

 Örnek 4: A ve B Liseleri Kitap Okuma Alışkanlığı ve Bağımsızlık

 

İki Kategorik Değişkenli Veriler Konu Anlatımı Görseli - 12

 

 ✍️ Adım Adım Çözüm

 

İki Kategorik Değişkenli Veriler Konu Anlatımı Görseli - 13

 

 Örnek 5: Spor ve Kahvaltı Alışkanlığı Arasındaki İlişkililik

 

İki Kategorik Değişkenli Veriler Konu Anlatımı Görseli - 14

 

 ✍️ Adım Adım Çözüm

 

İki Kategorik Değişkenli Veriler Konu Anlatımı Görseli - 15

 

 

 Örnek 6: Damla Sulama vs Salma Sulama ve İlişki–Nedensellik Sınırı

 

İki Kategorik Değişkenli Veriler Konu Anlatımı Görseli - 16

 

 ✍️ Adım Adım Çözüm

 

İki Kategorik Değişkenli Veriler Konu Anlatımı Görseli - 17

 

 

 

 ⚠️Sık Yapılan Hatalar ve Uyarılar

 

- 🔴 ❌ Yanlış: İki gruptaki ham olay sayılarına bakarak sayıca büyük olan kategoriyi doğrudan "oranca daha başarılı" kabul etmek.

  - 🟢 ✅ Doğru: Grup büyüklükleri farklı olduğunda ham sayılar aldatıcıdır; karşılaştırmayı daima her grubun kendi büyüklüğüne bölündüğü koşullu göreli sıklıklar (yüzdeler) üzerinden yapmak.

  - 💡 Kavramsal Mantık: $1.000$ kişilik grupta $200$ başarılı ($\%20$), $100$ kişilik grupta $50$ başarılıdan ($\%50$) sayıca fazla görünse de oran olarak çok daha düşüktür.

 

- 🔴 ❌ Yanlış:"A grubundakilerin yüzde kaçı başarılıdır?" sorusunda paydaya tüm tablonun genel toplamını ($N$) yazmak.

  - 🟢 ✅ Doğru: Koşul hangi gruptaysa paydaya o grubun satır veya sütun marjinal toplamını yazmak; genel toplam $N$'yi yalnızca tablo göreli sıklığında kullanmak.

  - 💡 Kavramsal Mantık: Koşullu sıklıkta evren daralır; ilgilenilen evren tüm katılımcılar değil, yalnızca koşul olarak belirtilen alt gruptur.

 

- 🔴 ❌ Yanlış: İki değişken arasında istatistiksel ilişki çıktığında birinci değişkenin ikinci değişkene doğrudan neden olduğunu iddia etmek.

  - 🟢 ✅ Doğru: İstatistiksel ilişkinin bir birlikte değişim eğilimi olduğunu, nedensellik (sebep-sonuç) iddia edebilmek için diğer tüm karıştırıcı etkenlerin izole edildiği kontrollü bilimsel deneyler gerektiğini bilmek.

  - 💡 Kavramsal Mantık: Dondurma satışları ile boğulma vakaları ilişkili çıkar; ancak boğulmanın nedeni dondurma değil, her ikisini de artıran sıcak havadır.

 

- 🔴 ❌ Yanlış: Satıra göre koşullu yüzdeleri hesapladıktan sonra sütun boyunca yukarıdan aşağıya toplayıp $\%100$ bulmaya çalışmak.

  - 🟢 ✅ Doğru: Satıra göre koşullu sıklıkta her satırın kendi yatay toplamı $\%100$'dür; sütuna göre koşullu sıklıkta ise her sütunun kendi dikey toplamı $\%100$'dür.

  - 💡 Kavramsal Mantık: Payda satır toplamı seçildiğinde bütün satırın kendisidir; dolayısıyla parçaların toplamı da o satırın tamamını ($\%100$) vermelidir.

 

- 🔴 ❌ Yanlış: Boy, kütle, süre veya sınav puanı gibi sürekli sayısal ölçümleri gruplandırmadan doğrudan çapraz tablo değişkeni yapmak.

  - 🟢 ✅ Doğru: Çapraz tabloda yalnızca nitel sınıflama belirten kategorik değişkenleri (veya "Kısa / Orta / Uzun" gibi aralıklara bölünerek kategorikleştirilmiş verileri) kullanmak.

  - 💡 Kavramsal Mantık: Sayısal sürekli verilerin kesişim frekansları tek tek sayıldığında her hücrede $1$ veya $0$ çıkar; bu durum çapraz tablonun özetleme amacını bozar.

 

 

Konu Testi ve Alıştırma

Öğrendiklerini pekiştirmek ve seviyeni görmek için hemen soru çözmeye başla!